De oude Dorische stad Lato ligt in een hele mooie natuurlijke omgeving op ongeveer 4 kilometer ten noorden van het dorp Kritsa. Je bereikt het dorp over een smalle maar goede asfalt-weg die door de olijfgaarden leidt, neemt dan de afslag en komt uit bij het parkeerterrein. Vervolgens neem je de trap naar boven naar de site. Er wordt een kleine entree geheven (2 euro in 2010, maar juist op de dag dat wij er kwamen was het gratis). De openingstijden zijn van 8.00 tot 20.00 (volgens het bord). Op maandagen en op feestdagen is de site gesloten (net zoals alle andere archeologische sites trouwens).

Lato is gesticht in de 8ste eeuw voor Christus door de Doriï¿½rs en werd gebouwd tussen twee heuvels. De stad is vernoemd naar Leto, de moeder van Apollo en Artemis, maar de belangrijkste godin die hier werd vereerd was Eileithyia (de godin van de vruchtbaarheid en geboorte). Deze godin staat ook afgebeeld op de munten die in de stad werden geslagen. Lato is ook de geboorteplaats van Nearchos, de beroemde admiraal van Alexander de Grote.

Meer over de archeologische site van Lato op Kreta

In de 5e eeuw voor Christus kwam de stad tot grote bloei. De meeste gebouwen en muren die je er nu nog kunt zien stammen uit de 5e en 4e eeuw voor Christus. De stad Lato was een belangrijke nederzetting waar rekening werd gehouden met aanvallen van buitenaf. Hiervan getuigen de muren van de stad die gebouwd zijn van hele grote stenen die goed op elkaar aansluiten. Lato was in een voortdurend conflict met de nabijgelegen stad Olous (de restanten van deze stad liggen nu onder het water bij het dorp Elounda). De hoofdpoort is gemaakt van enorme blokken zandsteen. Er zijn restanten te zien van huizen, winkels, tempels, werkplaatsen, waterbekkens en een theater. Hier en daar in de straten staan grote stenen gebruiksvoorwerpen of stukken van oude zuilen. Vanaf zo ongeveer de derde eeuw voor Christus nam de betekenis van Lato langzaam af ten koste van de voormalige haven van de stad Lato Etera (het huidige Agios Nikolaos). Het administratieve centrum werd van Lato naar de haven van Agios Nikolaos verplaatst en langzaam aan werd de stad verlaten. Rond 200 voor Christus werd de stad Lato vernietigd. De haven van Lato werd een belangrijke stad en kwam onder de Romeinse overheersing tot grote bloei.

Bij de site van Lato is een bord met een plattegrond, maar om eerlijk te zijn was ik al snel het overzicht kwijt en was het soms gewoon raden waar je naar keek. Wel duidelijk te onderscheiden waren bijvoorbeeld de ronde cisterne (water-opslagplaats) en de dikke stadsmuren. Boven bij de opgraving gekomen zie je het centrum van de stad Lato met de agora (marktplein). Hier staat ook een tempel. Waarschijnlijk werden er op de Agora ook voorstellingen gehouden en diende de agora tevens als theater. De traptreden aan de noordzijde dienden vermoedelijk als zitplaatsen. Ten zuiden van de agora liggen de grote stenen blokken van een tempel en een groot altaar. Als je nog verder naar boven klimt dan heb je een werkelijk schitterend uitzicht over het landschap en kun je zelfs de Golf van Mirabello en de stad Agios Nikolaos zien.